Po co nam system recenzji peer-review?

Amber Editing > Praca nad artykułem  > Po co nam system recenzji peer-review?
Po co nam system recenzji peer-review?

Po co nam system recenzji peer-review?

Zanim artykuł zostanie przyjęty do druku w czasopiśmie, musi przejść przez swojego rodzaju ocenę jakości i zgodności ze standardami danego czasopisma. Taką właśnie funkcję pełni system nazywany po angielsku peer-review. Tłumacząc bezpośrednio z angielskiego, peer to kolega, rówieśnik, ktoś na podobnym stanowisku do mojego, a review znaczy przeglądać, oceniać, sprawdzać. Tak więc peer-review w kontekście czasopisma naukowego jest systemem recenzji mającym na celu ocenę jakości i poprawności przygotowania artykułu do opublikowania w czasopiśmie. Recenzenci wydający taką opinię są osobami posiadającymi wiedzę z zakresu tematyki artykułu. Sami są naukowcami i badaczami, którzy publikują artykuły w danej dziedzinie.

 

Na co zwraca uwagę recenzent?

Proces oceny artykułu jest inny w różnych czasopismach i zależy w dużej mierze od stylu pracy i preferencji recenzenta, można jednak wyszczególnić pewne stałe elementy, które zawsze podlegają ocenie podczas procesu peer-review:

  1. Dopasowanie tematyki artykułu do profilu czasopisma;
  2. Poprawność merytoryczna prezentowanych metod badawczych;
  3. Struktura i organizacja testu;
  4. Efektywne użycie rysunków i tabel;
  5. Poprawność językowa.

 

Dwa etapy recenzji

Prześledźmy teraz krótko jak wygląda w praktyce proces peer-review. Autor wysyła swój artykuł do wybranego czasopisma, a redaktor czasopisma przygląda się zgłoszeniu i decyduje czy artykuł spełnia podstawowe wymogi czasopisma. Na tym etapie redaktor koncentruje się zwykle na dopasowaniu tematyki artykułu do profilu czasopisma oraz poprawności językowej tekstu. Rolą redaktora jest odfiltrowanie zgłoszeń, które kwalifikują się od razu do odrzucenia (tzw. Desk Rejection). W ten sposób, redaktor nie obciąża swoich recenzentów niepotrzebną pracą, oszczędzając ich czas na przeglądanie artykułów, które mają szansę na dostanie się do druku.  Jeśli redaktor uzna, że tekst przestawia potencjalną wartość dla czasopisma, wybiera spośród puli recenzentów dwie, trzy osoby posiadające wiedzę i doświadczenie zgodne z tematyką artykułu i zaprasza je do przedstawienia recenzji. To jest właśnie kluczowy etap dla systemu peer-review, czyli moment, w którym naukowiec sam będący autorem prac w danej dziedzinie wciela się w rolę recenzenta i ocenia jakość pracy innego naukowca. Recenzja taka odbywa się anonimowo dla autora tekstu, tzn. nie zna on tożsamości recenzenta, natomiast recenzenci zwykle znają dane osobowe autora (autorów) tekstu.
 

Dlaczego tak długo?

Proces recenzji może być czasami bardzo długi ponieważ przebiega on w wielu etapach i zależy od wielu osób w nim zaangażowanych. Recenzenci otrzymują zwykle kilka tygodni na dostarczenie recenzji, choć czasami proces ten może zabrać im nawet kilka miesięcy mimo ponagleń wysyłanych przez redakcję. W innych przypadkach, redaktor może mieć trudności ze znalezieniem osób gotowych do dostarczenia recenzji z powodu okresu wakacyjnego bądź szczególnej tematyki artykułu. Z pozycji autora, okres oczekiwania na odpowiedź od redakcji wydaje się zwykle bardzo długi, ponieważ nie widzi on całej procedury rozgrywającej się po zgłoszeniu artykułu. Średnio, autor powinien dostać informacje o wyniku recenzji po dwóch, trzech miesiącach. Są czasopisma, które zdołały skrócić ten proces do kilku tygodni ale są też takie, którym zajmuje to nawet sześć miesięcy. Efektywność procesu recenzji zależy głównie od ilości zgłoszeń otrzymywanych przez czasopismo, determinacji redaktora naczelnego i oczywiście szybkości przedstawienia opinii przez recenzentów. Autor nie ma wyboru i wpływu na ten proces i musi cierpliwie czekać na ocenę swojej pracy.
 

Zmierzch systemu peer-review?

System peer-review opiera się na darmowej pracy wykonywanej przez recenzentów, co z pewnością jest jednym z powodów na przeciągający się w czasie proces oceny artykułu. Etyczne aspekty działania takiego systemu są obecnie tematem burzliwej debaty w środowisku wydawniczym i naukowym. Coraz głośniejsze są zarzuty pod adresem wydawców, którzy bazują na darmowej pracy wykonywanej przez recenzentów, jednocześnie pobierając wysokie opłaty za dostęp do opublikowanych artykułów. Dlaczego więc recenzenci godzą się na wykonywanie tej pracy? Odpowiedź na to pytanie jest trudna, ale należy przyjąć, że system peer-review działa na tych zasadach ponieważ recenzenci decydują się przestrzegać zasad gry w której sami biorą udział jako autorzy. Prawdą jest również to, że nikt do tej pory nie znalazł lepszego sposobu na ocenę jakości prac naukowych niż recenzja wydana przez osobę posiadającą wiedzę z zakresu tematyki danej pracy. Otrzymanie propozycji przedstawienia oceny artkułu jest także dla recenzenta potwierdzeniem jego kompetencji naukowych i utwierdzeniem go w przekonaniu, że jest cenionym ekspertem w swojej dziedzinie.
 

Trzeba znać zasady gry

Z perspektywy autora system peer-review jest swojego rodzaju grą, której reguł trzeba się nauczyć i przestrzegać. Znając reguły łatwiej ukończyć grę z pozytywnym rezultatem – czyli z sukcesem opublikować swój artykuł.